İslamiyet Öncesi Türk Devletleri - Tarih Konu Anlatımı | DersinÖzü

İslamiyet Öncesi Türk Devletleri

DersinÖzü
Temmuz 13, 2016

İSKİTLER (SAKALAR)

 Bir önceki konumuz: 

>> İslamiyet Öncesi Türk Tarihi

Bilinen ilk Türk boyu İskitler’dir. Bilinen ilk Türk devleti İSE Asya Hun devletidir. İskitler (Sakarlar da denir) hakkındaki bilgileri Çin kaynaklarından öğreniyoruz. Bozkırın kuyumcuları olarak adlandırılırlar. Peki Neden? Maden işlemesini çok iyi yaptıklarından dolayı bu şekilde adlandırılırlar. Tarihte bilinen ilk kadın hükümdar “Tomris Hatun” bu devletin hükümdarıdır. Yine tarihte bilinen ve “Amazon savaşçıları” adı verilen kadın savaşçıları bu devlette yaşamışlardır. İskitler at koşum takımlarını yapmışlardır. Eyerleme, üzengiyi yapmışlardır. İskitler deyince aklımıza Alper Tunga Gelir. Firdevsi’nin şehname adlı eserinde Efrasiyab olarak geçen Türk hükümdarıdır. Maden işlemeciliğinde hayvan üslubu kullanmışlardır.

 İskitler ile ilgili bilmemiz gerekenler: 

  • Bilinen ilk Türk boyudur.
  • Alp er Tunga en önemli hükümdarı.
  • Bozkırın kuyumcuları olarak adlandırılır.
  • İlk defa sanat eserlerinde hayvan üslubunu kullandılar.
  • At koşum takımları ve eyerlemeyi yaptılar.

BÜYÜK HUN İMPARATORLUĞU

Asya Hun Devleti olarak da bilinir. Bilinen ilk Türk boyu ile bilinen ilk Türk devleti arasında fark vardır. Orta Asya’daki 40 tane boyu tek bayrak altında toplayıp devlet kurmuştur. Asya (Büyük) Hun devletinin kurucusu “Teoman” dır. Mete Han en parlak dönemi olarak bilinir ve oldukça önemlidir. Neler Yaptı Mete? Onlu sistemi bulmuştur. Onlu sistemde askeri eğitmek amacıyla en sevdiği atını ok atıp öldürmüştür. Aynı ata askerlerinin de ok atmasını istemiştir. Böylece “hiyerarşi” kuruyor. Ben baş komutanım ben ne dersem o olacak demiştir. Bugünkü dünya ve geçmişteki devletler bu onluk sistemi kullandı. Türkler dünyayı en çok askeri alanda etkilemiştir.

Onlu sistemin faydası var mı? En üstten en aşağıya kadar emir komuta sistemi vardır. Albay, Yarbay gibi. Mete Han kalabalık Çin ordusunu bu şekilde mağlup ediyor. Çine çok fazla sefer düzenlemiş ve Çin bu seferlerden korunmak için Çin Seddini yapmıştır. Bu duvar Türklerin seferlerini durduramadı çünkü bizde “lağımcı kültürü” var. Duvarların altını kazarak geçmişlerdir. Peki Çini yenilgiye uğratan Mete Çini aldı mı? Almadı çünkü kalabalık içerisinde milli benliğimizi kaybetmemek için Çin içine girip yerleşmemiş ve sınırlarına katmamıştır.

BİLGİ:

Mete Han tahta çıktığı ilk günlerde Çin’in kuzeyinde Tunguzlar adında kabile var. Tunguzlar Mete Han’dan Atını, eşini ve toprak istemiştir. Mete Han yaşının ufak olması ve bu kavme karşı gücünün yetip yetmeyeceğini bilmiyor. Bu yüzden savaşa girmek istemiyor. En sevdiği atını ve eşini şahsi malları olduğu için göndermiştir. Fakat toprak vermemiştir. Çünkü şahsi malı değil devletin malı olduğu için. Bu özelliğiyle millet ve vatan sevgisinden bahseden ilk Türk hükümdarıdır.

Türk tarihinin bilinen ilk antlaşması olan “Kuzey Şansi Antlaşması” Hunlar ile Çinliler arasında yapılmıştır. İlk defa bu antlaşmada ismimiz geçiyor. Hun kelimesinin anlamı nedir? Koyun, koyunlu demektir ancak Hun kelimesi Çin kaynaklarında Kavim, Halk ve Topluluk anlamlarında geçer. Mete Hanın ölümünden sonra yerine geçenler Çinlilere karşı ne yapmışlar? Onların hayatlarına özenti kurmuş. Çinli prenseslerle evlenmişler. Zararı var mıdır? Çinli prenseslerin yetiştirdiği çocuklar Çin adet, gelenek ve göreneklerine göre yetişecek böyle yetişen devamlı ipek giyen maddiyata bağlı Hun ülkesi düşünelim. İpeğe alışan Hunlar Çin’den ipek alır. Çine bağımlı olursun. Diğer zararı ise yanlarında getirmiş oldukları hizmetçi kılığındaki casusların ülkeye sokularak boylar arasında düşmanlık çıkarmasıdır. Önce ikiye ayrılır daha sonra Güney Çine bağlanarak, Kuzey göç eder. Bu durum kavimler göçüne sebep olmuştur.

Mete Han’dan sonra devlet Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldı. Güney’de kendi içinde tekrar Batı ve Doğu olarak ikiye ayrılmıştır. Batı hükümdarı olan Cici’de Mete Han gibi Türk milliyetçidir. Cici’den de toprak istendi fakat Cici’de vermedi. Karadeniz’in üstünden Avrupa’ya doğru göç ettiler.

 Hunların ile ilgili bilmemiz gerekenler  

  • Bilinen ilk Türk devletidir.
  • Hun kelimesi “Kavim, Halk ve Topluluk” anlamlarına gelir.
  • Orta Asya’daki bütün Türk boylarını bir bayrak altında topladı.
  • En önemli hükümdarı “Mete Han” dır.
  • Mete Han Onluk sistemini kullanmıştır.
  • İpek yolu için Çin ile mücadele etmişlerdir.
  • Kiok’dan itibaren Çin özentisi başladı.
  • Zamanla Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldılar.

KAVİMLER GÖÇÜ (375)

Kuzey Hunlarının lideri “Balamir” Han’dır. Yaklaşık 200 bin kişi ile Karadeniz’in üstünden Avrupa’ya doğru bir göç dalgası başlatır. Bu bölgede Dünya’nın en büyük İmparatorluğu olan “Roma İmparatorluğu” var. Romanın dışında 13 tane barbar kavim vardır. Bu barbar kavimler birbirlerine baskı uygulayarak Roma İmparatorluğunun içine girmişlerdir. Batı Roma’nın içerisinde 13 tane feodal beylik kuruldu.

 Kavimler göçünün sonuçları 

  • Roma İmparatorluğu ikiye ayrılmıştır.
  • Feodalite rejimi ortaya çıkmıştır.
  • Avrupa Hun Devleti kurulmuştur.
  • Romalılar ve diğer barbar topluluklar “Hristiyanlık” dinine geçtiler.
  • Skolastik düşünce hakim olmaya başlamıştır.
  • 375 yılı ilk çağın sonu, orta çağın başlangıcı olarak kabul edilir.
  • Orta Asya’daki aletler kavimler göçüyle Avrupa’ya yayılmıştır.

AVRUPA HUN DEVLETİ

Kavimler göçüyle Avrupa’ya göç eden Türkler Balamir önderliğinde Avrupa Hun Devletini kurmuşlardır. Avrupa’da kurulan ilk Türk devleti olma özelliğini taşır. Batı ve Doğu Roma İmparatorlukları ile komşudur. Atilla bunlardan en güçsüzü Doğu Roma İmparatorluğu olduğu için onun üzerine gidecektir. Savaşlarda başarılı olan Atilla Doğu Roma ile iki antlaşma imzalamıştır.  Margos Antlaşması ve Anatolyus Antlaşması.  Bu iki antlaşma ile Doğu Roma vergiye bağlanmıştır. Atilla dağa sonra yönünü Batı’ya çevirmiştir. Roma’ya kadar gelir. Roma halkı papa 1. Leo’dan yardım istemişlerdir. Atilla’dan Romayı almaması gerektiğini Romanın Hristiyanlar için kutsal bir yer olduğunu söylüyor. Ayrıca bu dönemde Sasaniler’in rahatsız etmeye başlaması üzerine Romayı almaktan vazgeçmiştir.

 Atilla’nın Romayı almaktan vazgeçmesinin nedenleri; 

  • Papa 1. Leo’nun ricası.
  • Roma’nın Hristiyanlar için kutsal olması.
  • Sasani tehlikesinin başlaması.

Atilla bir yemekte zehirlenerek ölüyor. Uldız Anadolu’ya seferler yapmıştır. Anadolu’ya seferler Avrupa Hun Devleti zamanında yapılmıştır. Ayrıca 1. Leo’nun Atilla’ya yalvarması (Hristiyan bir liderin Türk’e yalvarması) ünlenmesini sağlamıştır.

 Atilla’nın unvanları; 

  • Tanrının Kırbacı (Kamçısı)
  • Hun-Burgond mücadelesini konu alan Nibulengen Destanında Atilla Etzel adıyla anlatılmıştır.
  • Cesur kavimlerin efendisi.
  • Macarlar Atillayı ataları olarak kabul ediyor.

Avrupa Hun Devleti Orta Asya’dan göçlerle beslenemediği için zamanla benliklerini yitirmişlerdir. Orta Asya’da Hunlar yıkıldıktan sonra Avrupa Hun Devletini kurmuşlar. Hunların yıkılmasıyla Orta Asya’da Avarlar hüküm sürmüştür. Avarların Orta Asya’da yıkılmasıyla Avrupa’ya göç ederek Avar İmparatorluğunu kuruyorlar. Bu bakımdan her iki devletin ortak özellikleri hem Orta Asya’da hem de Avrupa’da devlet kurmuş olmalarıdır.

KÖKTÜRK (1.GÖKTÜRK) DEVLETİ

Türk tarihinde ilk “Türk” kelimesinin geçtiği devlettir. Bumin Kağan önderliğinde kurulmuştur. Asya Hun Devletinden sonra Orta Asya’da ilk defa Türk siyasi birliğini sağlamıştır. Tüm Türk boylarını bir araya toplamıştır. Bu dönemde rakibi komşusu olan Çindir. Çin ile ipek yolu için sürekli mücadele etmişlerdir. Merkezi Ötüken’dir. Doğu Batı şeklinde teşkilat kuruldu. Bu teşkilatlanma devletin yıkılmasına zemin hazırlamıştır. Bu dönemde yine Çin entrikaları var. Hükümdarlar Çinli prenseslerle evleniyor, Tapo Kağan zamanında Budizm’in kabul edilmesi ile hükümdar halkıyla ters düşmesi sonucu devlet yıkılmaya başlıyor. Budizm Türk milletinin yapısına terstir.  Hunlar zamanında yapılmış, Göktürkler zamanında kullanılan Tütü kanalı hala günümüzde kullanılmaktadır. Tütü kanalı bir sulama kanalıdır. Bu yerleşik hayata geçtiğimizin kanıtı değildir. Tek başına yeterli değildir.

 Köktürkler ile ilgili bilmemiz gerekenler  

  • Kurucusu Bumin Kağan’dır.
  • Başkent Ötüken’dir.
  • Asya Hun Devletinden sonra Orta Asya’da siyasi birliği sağlıyor.
  • Tapo Kağan Budizm’i kabul etti.
  • Türk adını siyasi yaşamda kullanan ilk Türk devletidir.
  • Çin ile ipek yolu için mücadele edildi.
  • Zamanla Doğu Batı şeklinde ikiye ayrılıp ikisi de Çin egemenliğine girdi.

KUTLUK (1.KÖKTÜRK) DEVLETİ

Kutluk Kağan kurmuştur. Kutluk Kağan İlteriş (Derleyen, toplayan anlamında) unvanıyla başa geçti. Başkent Ötüken’dir. Orhun Abideleri bu devlet zamanında yazılmıştır. Bu devlete Uygurlar son vermiştir. Türk tarihinde ilk milli istiklal ayaklanmasını başlatan “Kürşad” dır. Ayrıca Kürşad’dan sonra “Nişufu” adında bir kişi de isyan etmiştir. Kürşad ayaklanması 50 yıllık Çin esaret döneminde olmuştur. Vatan sevgisinden ilk bahseden “Mete Han” dır. İstiklali feda etmeyi gülünç ve utanç verici bulan ise Batı Hun Hükümdarı “Çiçi” dir.

UYGUR DEVLETİ

Uygurların kurucusu Kutluk Bilge Kül Kadir Han’dır. Merkezi Ötüken’dir. Çin ile diğer Türk devletlerinde olduğu gibi ipek yolu için mücadele halinde olmuştur. Çin entrikaları devam ediyor. Uygur ne demek? Çin kaynaklarında şahin gibi dolaşan demektir. Aynı zamanda akraba demektir. Uygurlar nasıl yerleşik yaşama geçti ve geçtikten sonra nasıl bir değişme yaşandı? Böğü Kağan Çin üzerine yaptığı seferden dönerken dört tane Mani rahibiyle karşılaşır. Mani rahiplerinin dini törenlerini görür ve etkilenir. Bu rahipler Kağan’a bu dini anlatır.

 Bu dine göre: 

  • Dinde savaş yapmak yasaktır.
  • Et yemek yasak.

Ötüken tarım yapmaya elverişli topraklar değildir. Bu yüzden başkent Karabalgasun ırmağına taşındı. Burada tarım yapıldı. Uygurlar Beşbalık, Onbalık adında şehirler kurdu. Balık şehir demektir. Tapınak yaptılar. Sulama kanalları, mimari, şehirleşme, evler yaptılar. Türk tarihinde yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti Uygurlar’dır. Manihizm dininin etkisiyle. Et yemek yasaklandığı için savaşma özelliği azalmıştır. Darı(mısır) ekilmiştir. Yonca üretilmiştir. Bu dinde insanların birbirlerine dua etmesi çokça yapılması gerekir. Bunun için Çin’den matbaa alındı. Bu matbaa vurmalıdır ve tahtaların üzerine yazılır. Dua kitapları basılmıştır. Örgün eğitim sisteminin ilk örneklerine Uygurlar’da rastlanır. Kütüphane kurmuşlardır. Orta oyun bulunarak Türk tiyatrosunun temelini atmışlardır. Para kağıt paradır. Töre bu zamanda yazıya geçirilir. Moğolların egemenliğine girerek Moğol yönetiminde söz sahibi oluyorlar ve böylece Moğolların Türkleşmesini sağlıyorlar. Moğolların hocası oluyorlar. Moğollar Uygurlar için benim hocam demiştir. Şan, opera, pandomim ilk defa Uygurlar tarafından bulunuyor.

Uygurlar Çin ile barış sürecine giriyor. Çin’de yaşanan bir krizden dolayı Çin tüccarları batma noktasına geliyor. Uygurlardan borç para istiyorlar. Uygurlar bunu bir kağıda yazıyor. 1 yıl sonra faiziyle birlikte istiyorlar. Türk bankacılık sisteminin temellerini atan yine Uygurlar’dır. Bir çok yenilik Uygurların yerleşik hayata geçmesiyle oluyor.

 Uygurlar ile ilgili bilmemiz gerekenler  

  • Kurucusu Kül Bilge Kağan’dır.
  • Başkenti Ötüken daha sonra Karabalagasun’dur.
  • Böğü Kağan zamanında Manihizm dini kabul ediliyor.
  • Bu dinin etkisiyle hükümdara “Ay” lakaplarını verdiler.
  • Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir.
  • Harf hareketli matbaayı kullandılar.
  • İlk örgün eğitim kurumlarını oluşturdular.Orta Oyununu bularak Türk tiyatrosunun temellerini attılar.
  • Pandomim, Şan ve opera yaptılar.
  • Töreleri yazılı hale getirdiler.
  • Moğolların Türkleşmesinde etkili oldular.
  • Türk bankacılığının temellerini attılar.
  • Vakıf kurdular.
  • Minyatür sanatının ilk örneklerini verdiler.
  • Bu sanat eserleri Talas Savaşı ve Kavimler göçü ile batıya taşınmıştır.

Türk tarihinde ilk kez eğitim faaliyetlerine başlayan devlet Asya Hun Devletidir. Örgün ise Uygurlar. Uygurlar Türk boyları tarafından yıkılıyor. Minyatür büyük resim figürlerini küçülterek çizmektir. Uygur mimari ve tapınakları ilerde Selçuklu ve Osmanlıdaki külliyelerin kaynağı olmuştur.

 Bir sonraki konumuz: 

>> İslamiyet Öncesi Diğer Türk Devletleri

ALES
18 Ekim 2017

Üye OlŞifremi Unuttum